Website
 Startpagina
 Over Score
 Contact
 Zoeken
Abonnees
Gebruikersnaam

Wachtwoord
 Aanmelden
Cinemusica Database
Zoeken  
  Componisten  
A-Z  
  Albums  
  Tracks  
Fons Rademakers - Filmmuziek niet te overheersend
Score 146, 29 02 2008



NIET TE OVERHEERSEND

DE PLAATS VAN FILMMUZIEK IN FONS RADEMAKERS´ FILMS


Een jaar geleden – op 22 februari 2007 – overleed Fons Rademakers op 86-jarige leeftijd. Hoewel zijn œuvre slechts elf films telt over een periode van goed dertig jaar wordt hij als eerste naoorlogse Nederlandse filmregisseur van faam beschouwd. Van wereldfaam zou misschien een betere omschrijving zijn, gezien het succes van zijn debuutfilm Dorp aan de rivier (Oscarnominatie) en de latere Oscar voor De aanslag. Rademakers omringde zich graag met medewerkers van kaliber zoals schrijver Hugo Claus, cameraman Eddy van der Enden, en vooraanstaande acteurs als Guus Hermus, Ellen Vogel, Mary Dresselhuys, Willeke van Ammelrooy, John Kraaykamp en vele anderen. Een veel kleinere rol speelde muziek in zijn films. Toch heeft hij voor Nederlandse begrippen met boeiende componisten gewerkt, zowel Nederlandse als buitenlandse. Welke rol heeft muziek in zijn films gespeeld?

Dit jaar is het precies 50 jaar geleden dat Rademakers´ (foto: Jaakki Tervasmaki)regisseurscarrière een vliegende start maakte. Het jaar 1958 is een van de mijlpalen in de bescheiden vaderlandse filmgeschiedenis. Natuurlijk was er in september van dat jaar de première van Dorp aan de rivier, maar we zagen toen ook de eerste speelfilm van meester-documentairemaker Bert Haanstra (Fanfare) en Jenny, de eerste Nederlandse kleurenfilm, geregisseerd door Willy van Hemert. En als klap op de vuurpijl verscheen aan het eind van dat jaar de korte film Glas, ook van Haanstra. De laatste film begon nadien ook in het buitenland een ware triomftocht die eindigde in een Oscar in 1959. Ook Dorp aan de rivier stak de grens over en kende succes op succes, culminerend in een Oscarnominatie in 1960. Nederland stond kortstondig op de filmwereldkaart met twee opmerkelijke regisseurs. Willy van Hemert zou het bij deze ene film laten en vertrok definitief richting televisie.

Dienstig

Rademakers´ debuutfilm was een hele onderneming. En een zekere gok ook, die zich betaald maakte, niet alleen vanwege het succes elders, maar ook als start van een volwaardige carrière als regisseur. Voor Dorp aan de rivier had Rademakers menig talent om zich heen verzameld: Hugo Claus (script), Eddy van der Enden (camera), respectabele acteurs als Max Croiset, Mary Dresselhuys en Bernhard Droog, maar ook de componist was zeker niet de minste. Voor Jurriaan Andriessen was dit zijn eerste filmklus. Hoewel er relatief weinig muziek in de film zit (vooral in de eerste helft slechts enkele korte stukjes), herkennen we toch enkele pastorale thema´s die trefzeker de sfeer van het leven in het Brabantse dorpje aan de rivier weten op te roepen. Speelse, veelal blijmoedige muziek schreef Andriessen. Nadien zou hij nog drie keer met Rademakers samenwerken, waardoor hij Rademakers´ meest frequente componist zou worden.

Volgens Mieke Bernink, biografe van Rademakers ¹, speelde muziek geen grote rol bij zijn films: ´Muziek moest altijd dienstig zijn aan het verhaal en aan het acteren, maar ik denk dat hij de componist wel ruim baan liet als die in principe een gevoel daarbij had. Maar het was volgens mij niet een onderwerp waar hij heel lang over uitweidde. Ik heb veel met hem gesproken maar over de muziek betrekkelijk weinig.´ Dat muziek een eerder ondergeschikte rol in het productieproces speelde, kan ook Rademakers´ weduwe Lili Rademakers beamen. Zij was regieassistente en sprak nooit met haar man over de muziek. Die vraag kwam pas na afloop van de opnamen, tijdens het monteren, en daar was zij nooit bij aanwezig. Gevraagd naar de muzikale voorkeur van haar man vertelt ze: ´Hij hield niet zo van moderne muziek, wel van jazz en verder van werken van Verdi en Beethoven.´

Na Jurriaan Andriessens klassieke klanken bij Dorp aan de rivier zou Rademakers´ tweede film Makkers staakt uw wild geraas ook gescoord moeten worden door Andriessen (foto). Rademakers werkte als theaterman graag met een ensemble vaste medewerkers en daarbij hoorde dan ook de componist. Maar Andriessen was voor Makkers niet beschikbaar en zo kwam Rademakers terecht bij Jan Blok die een jazzy score schreef voor de Sinterklaasfilm uit 1960. En dat is misschien maar goed ook, want de ritmische muziek geeft Makkers een eigentijdse klankkleur die vooral in de nachtelijke scènes uitstekend werkt. Net als in Dorp aan de rivier kende Makkers spaarzame muzikale ondersteuning, waaronder de scène met de ballonnen die een latin ritme kende.

Improviseren

Getrouw Rademakers´ muzikale voorkeuren klassiek (Dorp) en jazz (Makkers) leek zijn derde film Het mes (1961) weer een klassieke score te krijgen. Mieke Bernink: ´Fons had op een gegeven moment een Nederlandse componist gevraagd, aannemende dat deze dan gewoon op de piano een thema zou voorspelen. Maar hij speelde al meteen een volledige partituur voor orkest en al en dat beviel Fons niet. Dat heeft hij toen ook moeten zeggen en dat vond de componist in kwestie ook prima. Het argument van Fons was dat de muziek veel teveel aandacht opeiste.´ De componist in kwestie was de destijds vermaarde klassieke componist Kees van Baren die enthousiast de symfonische score had geschreven. Zijn sportieve houding na Rademakers´ afwijzing van zijn score was verstandig, want de uiteindelijke score die Het mes zou krijgen was licht jazzy van aard en bleek veel beter bij deze eigentijdse film te passen. Componist was Pim Jacobs die met zijn combo lichtvoetige jazzmuziek speelde die de onderhuidse onrust van de hoofdpersonen voelbaar wist te maken. Samen met Rademakers en Hugo Claus improviseerden Jacobs en zijn collega´s in de studio muziek die in de verste verte deed denken aan Miles Davis en tevens goed aansloot bij filmische vernieuwingsbewegingen als de Nouvelle Vague. Mieke Bernink: ´Met Pim Jacobs heeft hij geïmproviseerd. Toen was de film al klaar, alle beelden waren er al en er was ook gesneden en toen zijn ze gewoon eindeloos gaan proberen. Ja, dat vond hij dan weer ontzettend leuk. En toen had hij ook het gevoel dat de stijl van Jacobs beter paste bij het verhaal dat hij wilde vertellen.´



Tijdens de muziekopnamen van Het mes: in het midden Pim Jacobs en (staand) Fons Rademakers, rechts achter Hugo Claus (staand), foto: Ed van der Elsken.

Van een uitgebreide score was ook bij Het mes geen sprake. Rademakers´ spaarzame gebruik van muziek heeft er dan ook toe geleid dat geen van zijn elf films een aparte lp of cd soundtrack kende. Ook beide opvolgers Als twee druppels water (1963) en De dans van de reiger (1966) kennen een terughoudende inzet van muziek wat Rademakers´ vrees voor overheersing van muziek nogmaals onderstreept. Als twee druppels water betekende een hernieuwde samenwerking met Jurriaan Andriessen. Kent de eerste helft van de film nog een muziekflard her en der, met name ter onderstreping van de spanning en het mysterieuze, onbekende, de tweede helft van de film moet praktisch in zijn geheel muziek ontberen. Wel is er na afloop een twee minuten durend outro bij een zwart beeld. We horen dreigende, sombere klanken gespeeld door een klein orkest. Om de verwarrende laatste scène nog eens te overdenken of zelfs te verwerken? Opvallend is dat de gecomponeerde score nauwelijks doorgaande melodielijnen kent, laat staan een allesomvattend thema. Veeleer is sprake van korte, vaak door slagwerk gedomineerde akkoorden die de jachtige scènes dreiging of zelfs ambiguïteit lijken te verschaffen. Ook bij De dans van de reiger, de derde samenwerking tussen Rademakers en Andriessen, is van eenzelfde aanpak sprake: een handvol akkoorden, geen thema, eerder een aaneenrijging van enkele akkoorden die soms neigen naar atonale, modernistische muziek. Gezien de toneelmatige oorsprong van De dans van de reiger – de film bestaat uit relatief veel dialogen – is de beperkte muzikale omlijsting geen wonder. Naast Andriessen deelde Ivan Ivancan (verantwoordelijk voor de muziek bij de dans uit de titel) de muziekcredits.

Delerue

Na vijf zwart-wit-films die overwegend positieve reacties van pers en publiek hadden gekregen, duurde het vijf jaar voordat Rademakers´ nieuwste film in première ging. Dat was begin 1971 Mira, zijn eerste kleurenfilm en een groot commercieel succes. In deze Belgisch-Nederlandse coproductie debuteerde Willeke van Ammelrooy in de titelrol en kon het publiek niet alleen genieten van oogstrelend camerawerk van – wie anders – Eddy van der Enden maar evenzeer genieten van fraaie muziek. Verantwoordelijk voor de score was de Fransman Georges Delerue (foto) wiens naam destijds vooral verbonden werd met die van François Truffaut. Hoe Rademakers contact heeft gelegd met Delerue is niet geheel duidelijk; noch Mieke Bernink noch Lili Rademakers weet er het fijne van. Volgens Mieke Bernink liep de kennismaking hoogstwaarschijnlijk via Truffaut met wie Rademakers in die jaren bevriend was. Anders dan de voorafgaande scores was Mira een hechtere score met zowaar een prachtig thema. Mira´s thema geeft de film een poëtische meerwaarde (in het bijzonder door de melodie en de dwarsfluit die vaak Delerues handelsmerk waren) en is ook bekend geworden als de melodie bij het liedje Zonder jou dat onder meer in de vertolking van Liesbeth List bekend werd. Dankzij dit thema dat dienst doet als leidmotief, werd Mira ook echt de hoofdpersoon in de film en niet zozeer de personen die in het andere verhaalgedeelte – de bouw van de brug over de Schelde – de hoofdrol speelden.

Van een uitgebreide score was nu wederom geen sprake. Voor de tweede samenwerking met Delerue gold hetzelfde: Mijn vriend, of het verborgen leven van Jules Depraeter (eveneens een coproductie met België, 1979) kende bar weinig muziek en wat er te horen was, was niet echt hemelbestormend. Het bleef dit keer bij enkele korte stukken om enige spanning in het verhaal te brengen en een tweetal gevoelige thema´s die wel herkenbaar Delerue waren. Delerue leek met deze beide films Rademakers´ vaste componist van de jaren ´70 te zijn geworden. In feite had er nog een derde film bij moeten komen, namelijk Max Havelaar (1976), ongetwijfeld Rademakers´ magnum opus. Lili Rademakers: ´Voor Max Havelaar heeft hij Delerue gevraagd en die zei: Ik zou niet weten wat ik hierbij zou moeten maken. Ik zou je willen aanraden om buiten de scènes die zelf muziek hebben, geen muziek te maken. En dat advies heeft hij opgevolgd.´ Overigens is Because of the Cats uit 1973 door de soms luidruchtige popscore van Ruud Bos en het titelnummer van Hans van Hemert een wat vreemde eend in de bijt. Mogelijk wilde Rademakers met deze muziek een jong publiek aanspreken. En zonder het te weten was hij hiermee zijn tijd ver vooruit …..

Na de flop van Mijn vriend en het einde van de samenwerking met Delerue (die was kort na deze film voorgoed verhuisd naar Los Angeles) duurde het zeven jaar voordat een nieuwe film van Rademakers het licht zag. De aanslag (1986) was de onvermijdelijke verfilming van de bestseller van Harry Mulisch en een grote productie. Dat laatste schreeuwt om een grote score en daarin voorzag Jurriaan Andriessen die hiermee na twintig jaar weer werkte met Rademakers. De traditionele score kent enkele serieuze thema´s waaronder een hoofdthema dat gedurende de film telkens opduikt als een herinnering aan die fatale winteravond waarmee de film begint. Hoewel het aandeel muziek aanzienlijk is en de uitvoering ervan ook grootser dan de vorige films van Rademakers, overheerst de score de filmbeelden nergens, ook niet tijdens de finale op de antikernwapendemonstratie. De muziek doet vaak denken aan de filmmuziek van Rogier van Otterloo. Toeval of niet, maar de laatste dirigeerde de score met het Rotterdams Philharmonisch Orkest, compleet met koor. Grote delen van de score verschenen zelfs op een verzamel-cd enkele jaren later, een unicum voor een Rademakers-film. Deze cd omvat ook de muziek van Rademakers´ volgende en tevens laatste film, de internationale productie The Rose Garden (1989). Componist was ditmaal de Italiaan Egisto Macchi (foto) met wie Rademakers´ vrouw reeds twee films had gedaan (Menuet (1982) en Dagboek van een oude dwaas (1987)). Macchi schreef onder meer een beklemmend thema dat enkele malen wordt ingezet en dat ijzingwekkend klinkt, alsof de jonge oorlogsslachtoffers, waarom het in dit rechtbankdrama gaat, alsnog hun stem laten horen. Macchi´s muziek dreigde de film te overheersen, aldus Lili Rademakers: ´Ik vind dat hij heel mooie muziek heeft gemaakt voor Fons´ laatste film. Maar daar heeft hij heel veel van weggelaten want het was heel zwaar en muziek die een beetje overheersend werd, dus hij heeft er niet alles van gebruikt.´

Beperking

Terugkijkend op Rademakers´ carrière kan worden vastgesteld dat hij zijn visie omtrent muziek in films gedurende de dertig jaar van zijn carrière, praktisch altijd trouw is gebleven. Muziek mocht volgens hem niet overheersend worden in een film, zij heeft louter een ondersteunende functie. Derhalve kennen zijn films geen grote, meteen herkenbare thema´s (met uitzondering wellicht van Mira en mogelijk De aanslag), geen onnodig dik aangezette muziek of zelfs lange sequenties met muzikale begeleiding. De vluchtscène in Als twee druppels water, wanneer Lex Schoorel per fiets door de bossen van Lunteren rijdt, is zonder muziek evenals de lange achtervolging van Jan Decleir door twee gendarmes in de Vlaamse bossen in Mira. En bij Max Havelaar waren de rollen zelfs omgekeerd: de componist die zijn regisseur aanraadt geen muziek onder de beelden te zetten. Hetgeen vervolgens geschiedde en de film uiteindelijk niet heeft geschaad. Misschien is Goethes befaamde spreuk hier van toepassing: In der Beschränkung zeigt sich der Meister. Of zou de spaarzame inzet van muziek met Rademakers´ afkomst uit de toneelwereld te maken hebben? Wellicht niet, en waarschijnlijk evenmin met het feit dat hij geen instrument bespeelde of amper zong. Over het feit dat hij nooit zong merkt Lili Rademakers ten slotte op: ´Wat ik wel jammer vond, want ik kan zelf helemaal niet zingen. Ik had het wel leuk gevonden. Maar hij was toch wel verder een tevreden stellende echtgenoot ondanks dat hij niet in de badkamer zong.´

¹ Fons Rademakers. Scènes uit leven en werk, Mieke Bernink. Uitgeverij Uniepres, Abcoude, 2003. ISBN 9068252623, 160 blz. Prijs: € 14,90.

In hetzelfde jaar dat dit boek werd uitgebracht, verscheen bij A-Film een dvd-box met alle elf films van Fons Rademakers plus een documentaire over zijn leven en werk.

FILMO-/DISCOGRAFIE FONS RADEMAKERS

1958

Dorp aan de rivier – Jurriaan Andriessen
Een acht minuten durende suite is te vinden op The Alphabet of Dutch Filmmusic

1960
Makkers staakt uw wild geraas – Jan Blok

1961
Het mes – Pim Jacobs

1963
Als twee druppels water – Jurriaan Andriessen

1966
De dans van de reiger – Jurriaan Andriessen, Ivan Ivancan

1971
Mira – Georges Delerue
Philips 6012103 (single)

1973
Because of the cats – Ruud Bos
De titelsong van Hans van Hemert verscheen als single (Philips 6012324) en op diverse verzamel-lp´s.

1976
Max Havelaar – geen componist

1979
Mijn vriend, of het verborgen leven van Jules Depraeter – Georges Delerue

1986
De aanslag – Jurriaan Andriessen
Silva Screen 1527.2

1989
The Rose Garden – Egisto Macchi
Silva Screen 1527.2

PS

Gerelateerde links
 Startpagina

Score 146
Andere artikelen:
Fons Rademakers - Filmmuziek niet te overheersend
Oscar 2008 - Adembenemende muziek van Marianelli
Cd-recensies
Boekbespreking - Hitchcock´s Music
Boekbespreking - Morricone
Opties
Printer VersiePrinter Versie
VersturenVersturen

Login: Redactie | Abonnees | Top Pagina


© 2005 Stichting Cinemusica | Website by RISQ Consultancy